← Wróć do Zielnika
Glistnik jaskółcze ziele
Zielnik Leśnego Pola

Glistnik jaskółcze ziele

Chelidonium majus

Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus L.) – gatunek byliny z rodziny makowatych (Papaveraceae). Jest rozpowszechniony w strefie klimatu umiarkowanego w Eurazji, poza tym zawleczony został także na inne kontynenty. W Polsce jest pospolity na całym obszarze. Roślina ma długą tradycję zastosowań leczniczych, sięgającą starożytności. Zawiera liczne alkaloidy działające rozkurczowo na mięśnie gładkie, poza tym preparaty z ziela działają żółciopędnie, przeciwbakteryjnie, uspokajająco, przeciwbólowo. Charakterystyczny, żółtopomarańczowy sok mleczny używany jest w lecznictwie ludowym do usuwania kurzajek. Od początków XXI wieku stosowanie ziela glistnika i jego alkaloidów w lecznictwie jest ograniczane z powodu potwierdzonej hepatotoksyczności. W 2025 roku podjęto decyzję o zakazie jego stosowania w suplementach diety.

Występowanie

Zacienione przydroża, ogrody, zarośla i okolice zabudowań

Termin zbioru

Maj–wrzesień

Wykorzystywane części

Ziele i pomarańczowy sok mleczny

Historia

Glistnik stosowany jest od dawna w ziołolecznictwie europejskim i chińskim , a niedługo po introdukcji do Ameryki Północnej zaczął być wykorzystywany także przez Indian . Już w Starożytnej Grecji i Rzymie przypisywano mu najróżniejsze właściwości , m.in. używano go do zwalczania robaków przewodu pokarmowego . Gatunek opisany został m.in. przez Teofrasta z Eresos i Dioskurydesa . Później o glistniku pisała m.in. Hildegarda z Bingen , a także Paracelsus i Pierandrea Matthioli . W XVI w. zgodnie z nauką o sygnaturach glistnikiem z powodu żółtego koloru soku i kwiatów zaczęto leczyć żółtaczkę i choroby wątroby . W lecznictwie ludowym ziele było szeroko wykorzystywane, zwłaszcza do leczenia zmian skórnych (brodawek, liszajów ) oraz ran, leczono oczy oraz robaczycę u dzieci . W pierwszej połowie XIX w. odkrywać zaczęto alkaloidy zawarte w glistniku (w 1824 – chelidoninę, w 1839 – chelerytrynę) . Do celów leczniczych zbierano zwykle rosnące pospolicie rośliny dzikie, jednak w XX wieku zapotrzebowanie na surowiec zielarski spowodowało rozpowszechnienie upraw polowych tego gatunku . Glistnik uprawiany był w latach 40. XX w. w Niemczech , w latach 80. XX w. na Węgrzech . W Polsce uprawiano go od połowy lat 70. XX w. Do końca XX wieku zarówno ziele glistnika, jak i wyizolowane z niego w stanie czystym alkaloidy miały duże znaczenie lecznicze i były często stosowane, zwłaszcza w gastroenterologii . Od przełomu XX i XXI wieku zaczęły się pojawiać doniesienia o szkodliwych skutkach leczenia za pomocą glistnika i zaczęło się wycofywanie preparatów z glistnikiem z lecznictwa . W 2025 zakazano stosowania ziela glistnika w suplementach diety .

Surowiec zielarski

Ziele glistnika ( Chelidonii herba ) – wysuszone, całe lub rozdrobnione nadziemne części rośliny zebrane w czasie kwitnienia oraz korzeń glistnika ( Chelidonii radix ) , stosowane zwykle w postaci wyciągu . Ziele glistnika powinno zawierać powyżej 0,6% sumy alkaloidów w przeliczeniu na chelidoninę .

Działanie

Działanie ziela glistnika jest wypadkową reakcji na szereg zawartych w nim alkaloidów , oddziałujących na białka , w tym receptorowe . Najsilniejsze działanie wiąże się z rozkurczaniem mięśni gładkich ( układu pokarmowego , dróg żółciowych , moczowodów , dróg rodnych ) . Rozmaite wtórne metabolity (np. chelerytryna i sangwinaryna ), zawarte zwłaszcza w nadziemnych organach glistnika, mają potwierdzone działanie przeciwwirusowe, bakteriobójcze (szczególnie na bakterie Gram-dodatnie , np. gronkowce ), pierwotniakobójcze, grzybobójcze . Sangwinaryna jest przy tym inhibitorem acetylocholinoesterazy , a chelerytryna powoduje u ludzi porażenie ośrodkowe i podrażnia błony śluzowe . Chelidonina działa podobnie na ośrodkowy układ nerwowy jak morfina , ale znacznie słabiej (nie powoduje euforii ). Jest także trucizną mitotyczną (hamuje podziały komórek) . Ziele działa także przeciwalergicznie . Sok mleczny z glistnika używany jest w lecznictwie ludowym jako lek skutecznie usuwający brodawki (kurzajki) na skórze . Glistnik uważany jest za najbardziej skuteczny naturalny lek przeciwko brodawkom. Mechanizm działania polega na blokowaniu podziałów mitotycznych komórek w obrębie zmiany skórnej oraz ograniczaniu replikacji wirusa brodawczaka ludzkiego . Badano także skuteczność działania alkaloidów zawartych w glistniku w zwalczaniu wirusa HIV . Opisywane czasem działanie przeciwnowotworowe , wiązane jest z pojedynczymi przypadkami, co nie pozwala na zakwalifikowanie glistnika jako leku onkologicznego . Z drugiej strony preparaty z glistnika badane na myszach wykazują pewne działania użyteczne w leczeniu onkologicznym , a alkaloidy glistnika okazały się główną substancją czynną w używanym w kuracjach antynowotworowych preparacie o nazwie „Ukrain”, mającym wykazywać działanie przeciwnowotworowe (indukcję apoptozy komórek nowotworowych) . Brak danych czy lek działa kompleksowo, czy odpowiadają za jego działanie określone składniki (zawiera bardzo różne alkaloidy i lek cytostatyczny Thiotepa). Stosowanie tego leku jest odradzane przez towarzystwa onkologiczne .

Większość korzystnych efektów stosowania glistnika wykorzystywanych w tradycyjnej medycynie ludowej została potwierdzona metodami naukowymi, jednak błędne okazało się przypisywanie mu działania moczopędnego , przeciwkaszlowego i regenerującego oczy . Zaobserwowano natomiast nieznane wcześniej działanie anty osteoporetyczne , neuroochronne i radioochronne .

Leki i dawkowanie Ze względu na własności toksyczne leczenie tą rośliną może być przeprowadzane tylko za wiedzą i pod kontrolą lekarza . Dopuszcza się stosowanie maksymalnie w dziennej dawce 12–30 mg alkaloidów tj. 2–5 g suchego ziela . Suche ziele glistnika wchodzi w skład mieszanki ziołowej „Cholagoga II”, a wyciągi z ziela zawarte są w preparatach „Gastrochol”, „Azarina”, wyciąg płynny jest też jednym ze składników leków „Chelicur”, „Cholagogum N Nattermann” oraz syropu sosnowego „Sirupus Pini compositus”. Alkaloidy glistnika zawarte są także w tabletkach i kapsułkach „Chelidonina” i „Cholagogum”. W celu sporządzenia odwaru z glistnika pół łyżki stołowej ziela zalewa się letnią wodą i lekko ogrzewa na parze przez 30 minut. Po ostudzeniu i przecedzeniu pije się 3 razy dziennie 1-2 łyżki w celu uśmierzenia bóli jelitowych i przy bolesnym miesiączkowaniu . W przypadku gotowych mieszanek ziołowych („Cholagoga II”) zalewa się wodą i zagotowuje 1 łyżkę stołową ziół i pije 2–3 razy dziennie szklankę odwaru . Przy leczeniu kurzajek kilka razy dziennie należy dotknąć sokiem mlecznym brodawki, uważając by nie poplamić zdrowej skóry. Uważać należy na to, by sok ten nie dostał się do oczu, ponieważ powoduje silne pieczenie . Okłady z sokiem mlecznym są pomocne w leczeniu grzybic skóry i trudno gojących się ran . Na skaleczenia przykłada się zgniecione liście .

Przeciwwskazania Leki z glistnikiem nie mogą być stosowane pod koniec ciąży (pobudzają skurcze macicy), w chorobie wrzodowej , przy jaskrze i ostrych nieżytach przewodu pokarmowego . Przy dłuższym stosowaniu alkaloidów glistnika istnieje zagrożenie spowodowania jaskry . Od końca XX wieku pojawiać się zaczęły doniesienia o ostrych uszkodzeniach wątroby u pacjentów leczonych preparatami z glistnika . Uszkodzenia te następowały niezależnie od wielkości dawek przyjmowanych przez pacjentów (według niektórych źródeł problem pojawia się przy dłużej trwających kuracjach ). Badania laboratoryjne potwierdziły dużą wrażliwość ludzkich hepatocytów na alkaloidy zawarte w glistniku . W efekcie preparaty z glistnika wycofywane są współcześnie z lecznictwa . W ocenie Europejskiej Agencji Medycznej z 2010 korzyści płynące ze stosowania preparatów glistnika nie równoważą ryzyka związanego z zagrożeniem dla zdrowia pacjentów .

Weterynaria W lecznictwie ludowym zwierząt za pomocą naparów z glistnika leczono spuchnięte wymiona krów oraz usuwano pasożyty wewnętrzne u świń .

Homeopatia Glistnik wykorzystywany jest do wytwarzania preparatów homeopatycznych stosowanych w celu regulacji pracy wątroby i dróg żółciowych („Chelidonium Compose”), w stanach zapalnych i innych chorobach dróg żółciowych oraz wątroby („Chelidonium-Homaccord”) .

Zbiór i suszenie

Ziele (młode pędy) zbierać najlepiej w okresie kwitnienia w maju i czerwcu. Suszyć w podwyższonej temperaturze ok. 30 °C lub nawet do 60 °C . Korzenie wykopuje się jesienią lub wczesną wiosną i suszy w temperaturze ok. 60 °C . Surowiec przechowywać należy w szczelnym zamknięciu chroniąc przed wilgocią . By zebrać 1 kg suszu trzeba wysuszyć ok. 6 kg świeżego ziela i korzeni .

Jak rozpoznać

Żółte kwiaty o czterech płatkach, pierzastodzielne liście i pomarańczowy sok wypływający po uszkodzeniu łodygi.

Źródła i autorzy

Informacje botaniczne: Wikipedia — artykuł źródłowy (CC BY-SA; autorzy i historia zmian w artykule).

Autorzy fotografii i licencje

Źródło fotografii · Franz Eugen Köhler, Köhler's Medizinal-Pflanzen · Public domain