← Wróć do Zielnika
Mniszek lekarski
Zielnik Leśnego Pola

Mniszek lekarski

Taraxacum officinale

Mniszek pospolity, mniszek lekarski (Taraxacum officinale F.H. Wiggers coll., właśc. Taraxacum sect. Taraxacum) – określenie roślin z rodzaju mniszek, w zależności od ujęcia systematycznego stanowiące nazwę zbiorową mikrogatunków z sekcji Taraxacum (= Vulgaria, Ruderalia) lub odnoszące się do jednego gatunku występującego na niewielkim obszarze w Skandynawii – T. campylodes. W dominującym znaczeniu są to mniszki z sekcji obfitującej w drobne, apomiktyczne gatunki. W samej Europie opisano ich ponad tysiąc, w tym w Polsce sporo ponad 200, a występują także w Azji i północnej Afryce. Zawleczone zostały na wszystkie inne kontynenty. Poza Europą dane o poszczególnych taksonach są bardzo fragmentaryczne. Rośliny te rosną na siedliskach ruderalnych, na łąkach i murawach, w uprawach i widnych lasach. Są wykorzystywane jako rośliny jadalne, pastewne, miododajne i lecznicze. W uprawach uznawane za chwasty.

Występowanie

Łąki, trawniki i przydroża

Termin zbioru

Marzec–październik

Wykorzystywane części

Kwiaty, liście i korzenie

Surowiec zielarski

Kwiat ( Taraxaci Flos ), ziele ( Taraxaci Herba ) oraz korzeń ( Taraxaci Radix ) .

Zbiór i przechowywanie Ziele zbiera się wczesną wiosną, jeszcze przed pojawieniem się pąków kwiatowych. Kwiatostany zbiera się bez szypuł, podczas kwitnienia. Ziele i kwiaty suszy się od razu po zebraniu. Korzeń mniszka z przeznaczeniem do celów leczniczych należy zbierać jesienią . Po dokładnym wymyciu kroi się go wzdłuż na paski i suszy w zacienionym i przewiewnym miejscu w temperaturze otoczenia lub w suszarni, ale tak, by nie przekroczyć 30 °C (według niektórych źródeł korzenie mniszka suszy się w temperaturze 40–50 °C ). W podobnych warunkach suszy się ziele i kwiat .

Działanie

Związki goryczowe nieznacznie zwiększają wydzielanie soku żołądkowego, ułatwiając trawienie . Wyciąg lub sok z korzenia i wyciąg z ziela pobudza czynności wątroby, zwiększając ilość wytwarzanej żółci. Dzięki lekkiemu działaniu przeciwskurczowemu na przewody i pęcherzyk żółciowy ułatwia przepływ żółci do dwunastnicy przeciwdziałając jej zastojom . Zarejestrowano także zwiększone wydzielanie żółci po iniekcji dożylnej ekstraktu z mniszka . Surowiec wykazuje również działanie saluretyczne , usuwając z organizmu nadmiar jonów sodu i potasu. Kwiat ma działanie podobne, przy czym silniejsze moczopędne i przeciwzapalne .

Przypisuje się mniszkowi działanie obniżające poziom glukozy we krwi w początkowym stadium cukrzycy .

Badania in vitro pokazują, że składniki mniszka pospolitego mogą mieć działanie przeciwnowotworowe. Potwierdzono hamowanie wzrostu komórek raka sutka i prostaty przez ekstrakt wodny z dojrzałych liści mniszka. Działania takiego nie wykazywały ekstrakty z innych części rośliny . Badanie na komórkach raka wątrobowokomórkowego – Hep G2, pokazują, że mechanizm cytotoksyczności wywoływanej przez T. officinale jest związany z podniesieniem poziomu cytokin : czynnika martwicy nowotworu ( TNF-alfa ) i interleukiny ( IL-1 alfa ). Efekt można było znieść przez podanie przeciwciał dla poszczególnych cytokin .

Doświadczenia z wykorzystaniem ekstraktów z wodą, etanolem , octanem etylu albo n-butanolem jako rozpuszczalnikiem potwierdziły działanie przeciwzapalne, antyangiogeniczne oraz antynocyceptywne. Efekty związane są z hamowaniem wytwarzania NO , wpływem na ekspresję COX-2 , a także działaniem antyoksydacyjnym substancji czynnych zawartych w roślinie . Aktywność przeciwzapalna ekstraktu z T. officinale związana jest z zahamowaniem wytwarzania TNF-alfa, IL-1 beta, IL-6 oraz interferonu-γ (IFN-γ) stymulowanego przez lipopolisacharydy (LPS) . Substancją odpowiedzialną za hamowanie wydzielania cytokin prozapalnych indukowanych przez LPS jest taraksasterol . W badaniu na astrocytach szczurzych wykazano, że IL-1 prowadzi do podniesienia poziomu TNF-alfa jedynie w obecności LPS .

Zastosowanie Preparaty z mniszka pomagają w niektórych schorzeniach dróg żółciowych i kamicy żółciowej oraz przy problemach wątrobowych i trawiennych , przy zbyt skąpym wydzielaniu żółci, np. po wirusowym zapaleniu wątroby , po zabiegach na drogach żółciowych i kamicy żółciowej . Przy obrzękach i niewydolności nerek , przewlekłym zapaleniu pęcherza moczowego lub przewodów moczowych i w kamicy moczowej (szczawianowej i fosforanowej) . Ponadto przy niestrawności i braku łaknienia oraz w początkowym stadium cukrzycy . Stosowane są również przy awitaminozach .

Zewnętrznie świeży sok mleczny stosowany jest do usuwania różnego rodzaju brodawek na skórze (działa podobnie jak sok glistnika jaskółcze ziele ) , przy czym skuteczny jest we wczesnych fazach ich tworzenia się .

Leki ziołowe z mniszka stosowane są w postaci odwaru z korzeni, wyciągu , nalewki lub jako składnik mieszanek ziołowych . Maksymalne, zalecane dawki wynoszą 4 g jednorazowo i 12 g dobowo w przypadku ziela oraz 1 g jednorazowo i 3 g dobowo w przypadku surowca z korzenia .

Przeciwwskazania i działania niepożądane Nie należy korzystać z preparatów z mniszka w przypadku niedrożności dróg żółciowych , ropniaka pęcherzyka żółciowego, warunkowo – w porozumieniu z lekarzem – mogą je stosować chorzy na kamicę żółciową . U osób wrażliwych substancje goryczowe mogą spowodować dolegliwości żołądkowe i zgagę .

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii .

Jak rozpoznać

Żółte koszyczki i rozeta ząbkowanych liści; po przekwitnięciu puchate owocostany.

Źródła i autorzy

Informacje botaniczne: Wikipedia — artykuł źródłowy (CC BY-SA; autorzy i historia zmian w artykule).

Autorzy fotografii i licencje

Źródło fotografii · Walther Otto Müller · Public domain