Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum), nazywany także zielem świętojańskim, od pokoleń zajmuje ważne miejsce w europejskim zielarstwie. Spotykamy go na łąkach, skrajach pól, nasłonecznionych zboczach i przy drogach. Charakterystyczne żółte kwiaty oraz liście, które oglądane pod światło wyglądają jak nakłute setkami drobnych punktów, sprawiają, że trudno pomylić go z inną rośliną.
To nie tylko roślina o ciekawej historii. Dziurawiec zawiera wiele związków biologicznie czynnych, a jego działanie zależy od tego, jak przygotowany został surowiec. Napar, wyciąg alkoholowy i olej z kwitnącego ziela nie są tym samym preparatem i nie mają identycznego składu.
1. Ziele świętojańskie – gdzie rośnie i jak je rozpoznać?
Dziurawiec zwyczajny jest byliną z rodziny dziurawcowatych. Najczęściej osiąga około 30–80 cm wysokości. Ma sztywną, rozgałęzioną w górnej części łodygę, naprzeciwległe, owalne liście oraz intensywnie żółte kwiaty zebrane w szczytowe kwiatostany. Kwitnie latem, zwykle od czerwca do sierpnia.
Najbardziej charakterystyczne są drobne, prześwitujące punkty widoczne na liściach pod światło. To zbiorniczki zawierające olejek eteryczny. Na brzegach liści i płatkach można dostrzec także ciemniejsze punkciki, związane między innymi z obecnością barwników z grupy naftodiantronów.

2. Co kryje w sobie dziurawiec?
Skład chemiczny dziurawca jest złożony. Do najważniejszych grup związków zalicza się:
- Naftodiantrony – przede wszystkim hiperycynę i pseudohiperycynę, związki odpowiadające między innymi za charakterystyczne czerwone zabarwienie wyciągów.
- Pochodne floroglucyny – w tym hyperforynę i adhyperforynę, którym poświęcono wiele badań dotyczących aktywności biologicznej dziurawca.
- Flawonoidy – między innymi kwercetynę, rutynę, hiperozyd i kwercytrynę.
- Garbniki – związki o właściwościach ściągających.
- Olejki eteryczne oraz kwasy fenolowe, proantocyjanidyny i inne składniki.
3. Napar, nalewka i olej – dlaczego postać ma znaczenie?
Woda i alkohol wydobywają z rośliny różne zestawy związków. Napar wodny zawiera przede wszystkim część składników dobrze rozpuszczalnych w wodzie, w tym wybrane flawonoidy, garbniki i kwasy fenolowe. Wyciągi alkoholowe mogą zawierać szerszy zestaw substancji, w tym związki słabiej rozpuszczalne w wodzie.
Olej z dziurawca, przygotowywany tradycyjnie z kwitnących części rośliny, ma jeszcze inny charakter. Wykorzystuje się go przede wszystkim zewnętrznie – jako składnik domowych i kosmetycznych preparatów do pielęgnacji skóry.
4. Dziurawiec a nastrój i układ nerwowy
Jednym z najlepiej poznanych kierunków badań nad dziurawcem jest jego wpływ na nastrój. Standaryzowane wyciągi z ziela były badane w kontekście łagodnych i umiarkowanych epizodów depresyjnych. W części badań wykazywały skuteczność większą niż placebo, a ich działanie wiąże się z wpływem na układy neuroprzekaźników, między innymi serotoninowy, noradrenergiczny i dopaminergiczny.
Nie oznacza to, że każdy domowy napar czy nalewka będzie działać tak samo jak standaryzowany ekstrakt używany w badaniu. Znaczenie ma skład preparatu, zawartość substancji czynnych i sposób jego przygotowania. Dziurawiec nie jest też uniwersalnym środkiem na stres, bezsenność czy obniżony nastrój.
W przypadku utrzymujących się objawów depresji, nasilonego lęku lub pogorszenia samopoczucia potrzebna jest rozmowa ze specjalistą. Preparaty z dziurawca mogą wchodzić w poważne interakcje z lekami, dlatego nie powinno się włączać ich samodzielnie do terapii.
5. Dziurawiec i układ pokarmowy
W tradycyjnym zielarstwie napary z dziurawca wykorzystywano przy dolegliwościach trawiennych. Zwracano uwagę na obecność garbników i flawonoidów, którym przypisuje się między innymi działanie ściągające i antyoksydacyjne. W dawnych opisach pojawiały się także zastosowania związane z pracą żołądka, jelit i dróg żółciowych.
6. Dziurawiec w pielęgnacji skóry – olej świętojański
Czerwony olej z dziurawca to jeden z najbardziej rozpoznawalnych tradycyjnych preparatów z tej rośliny. Powstaje przez macerowanie kwitnącego ziela w oleju roślinnym. Barwa może przechodzić od złocistej do czerwonej, zależnie od surowca i sposobu przygotowania.
Olej dziurawcowy jest tradycyjnie stosowany zewnętrznie do pielęgnacji skóry suchej i podrażnionej. W literaturze naukowej opisywano także badania nad wybranymi składnikami dziurawca, zwłaszcza hyperforyną i hiperycyną, pod kątem właściwości przeciwzapalnych i przeciwbakteryjnych.
7. Dziurawiec a słońce – ważna właściwość rośliny
Jedną z cech, o których trzeba pamiętać, jest możliwość zwiększenia wrażliwości skóry na promieniowanie UV. Zjawisko to wiąże się przede wszystkim z hiperycyną i może prowadzić do reakcji fototoksycznych, szczególnie przy większej ekspozycji na słońce lub intensywne źródła promieniowania.
Ryzyko zależy od rodzaju preparatu, dawki i indywidualnej wrażliwości. Podczas stosowania preparatów z dziurawca należy zachować ostrożność z opalaniem i solarium. W przypadku zaczerwienienia, pieczenia lub wysypki trzeba przerwać stosowanie i skonsultować objawy.
8. Interakcje z lekami – tego nie wolno pomijać
Dziurawiec należy do roślin, które mogą silnie wpływać na metabolizm leków. Niektóre jego składniki zwiększają aktywność enzymów i transporterów odpowiedzialnych za rozkład oraz usuwanie substancji leczniczych z organizmu. W efekcie stężenie części leków może się obniżyć, a ich działanie osłabnąć.
Interakcje dotyczą między innymi niektórych leków przeciwzakrzepowych, przeciwpadaczkowych, przeciwwirusowych, immunosupresyjnych, nasercowych, hormonalnych środków antykoncepcyjnych oraz leków stosowanych po przeszczepach. Szczególnie niebezpieczne może być łączenie dziurawca z lekami przeciwdepresyjnymi i innymi preparatami wpływającymi na serotoninę – istnieje ryzyko wystąpienia zespołu serotoninowego lub innych poważnych działań niepożądanych.
9. Kto powinien zachować szczególną ostrożność?
Preparatów z dziurawca nie powinny stosować bez konsultacji osoby przyjmujące leki, zwłaszcza wymienione wyżej grupy. Szczególna ostrożność dotyczy również kobiet w ciąży i karmiących piersią. Dziurawiec może zwiększać wrażliwość na światło, a jego łączenie z innymi preparatami o działaniu serotoninergicznym może być niebezpieczne.
10. Zbiór i suszenie
Surowcem zielarskim jest najczęściej kwitnące ziele dziurawca, czyli górne, ulistnione części pędów z kwiatami. Zbiór prowadzi się w okresie kwitnienia, w suchy dzień, z dala od dróg o dużym natężeniu ruchu i innych źródeł zanieczyszczeń. Roślinę suszy się w przewiewnym, zacienionym miejscu, rozłożoną cienką warstwą. Po wysuszeniu surowiec powinien być przechowywany w szczelnym opakowaniu, chronionym przed światłem i wilgocią.
Co warto zapamiętać?
- Dziurawiec zwyczajny to charakterystyczna roślina o żółtych kwiatach i liściach z widocznymi punktami.
- Zawiera między innymi hiperycynę, hyperforynę, flawonoidy, garbniki i olejek eteryczny.
- Skład i właściwości preparatu zależą od sposobu ekstrakcji – napar, nalewka i olej nie są równoważne.
- Olej dziurawcowy ma długą tradycję zewnętrznego stosowania w pielęgnacji skóry.
- Dziurawiec może zwiększać wrażliwość na słońce i wchodzić w liczne, istotne interakcje z lekami.
Na zakończenie
Dziurawiec to roślina o bogatej historii i wyjątkowo interesującym składzie. Jest przykładem zioła, którego działanie zależy nie tylko od samej rośliny, ale również od tego, jak przygotujemy surowiec. Warto poznać jego tradycyjne zastosowania, składniki i kierunki badań – pamiętając jednocześnie, że przy dziurawcu szczególne znaczenie mają interakcje z lekami oraz fotowrażliwość.
Ziele świętojańskie ma wiele do opowiedzenia. Warto jednak wiedzieć, z jaką postacią dziurawca mamy do czynienia i jak może ona oddziaływać na organizm.
← Wróć do bloga Leśnego Pola