Wrośniak różnobarwny (Trametes versicolor), znany również pod dawną nazwą Coriolus versicolor, to jeden z tych grzybów, obok których trudno przejść obojętnie. Jego cienkie, wachlarzowate owocniki układają się jeden nad drugim, a koncentryczne pasma kolorów przypominają pióra indyczego ogona. Stąd angielska nazwa Turkey Tail. W Chinach znany jest jako Yun Zhi – „grzyb chmura”.
W Polsce jest gatunkiem pospolitym. Można go spotkać przez cały rok, szczególnie na martwym drewnie drzew liściastych. Najczęściej owocniki pojawiają się gromadnie, dachówkowato, na pniakach, leżących kłodach i obumarłych gałęziach.
Jak wygląda wrośniak różnobarwny?
Owocniki są cienkie, skórzaste, zwykle muszelkowate lub wachlarzowate. Ich górna powierzchnia ma wyraźne, koncentryczne strefy barw – od kremowej i ochrowej, przez brązy i szarości, po niemal czarne, niekiedy z niebieskawym odcieniem. Brzeg bywa jaśniejszy i delikatnie pofalowany.


Od spodu znajduje się jasny, drobno porowaty hymenofor – zwykle biały lub kremowy. To ważna cecha przy oznaczaniu, ale nie wystarczy do pewnego rozpoznania gatunku. Wrośniak ma podobne gatunki, a wygląd owocników zmienia się wraz z wiekiem, wilgotnością i warunkami, w jakich rosną.
Co kryje w sobie ten grzyb?
Wrośniak jest badany przede wszystkim ze względu na obecność polisacharydów i kompleksów białkowo-polisacharydowych. Najczęściej wymienia się PSK (polysaccharide-K, znany także jako Krestin) oraz PSP (polysaccharopeptide). W owocnikach i grzybni opisywano również związki fenolowe, kwasy tłuszczowe, terpenoidy i inne składniki.
Skład zależy od szczepu grzyba, części organizmu, warunków hodowli i sposobu ekstrakcji. To ważne, bo ekstrakt PSK używany w części badań klinicznych nie jest tym samym co domowy wyciąg z leśnych owocników, nalewka czy proszek z grzyba.
Tradycja – Yun Zhi, czyli grzyb chmura
Wrośniak różnobarwny ma długą historię wykorzystania w tradycyjnych praktykach Dalekiego Wschodu. Jego opis przypisuje się chińskiemu lekarzowi i farmaceucie Li Shi Zhenowi, który w XVI wieku wspominał o nim jako o surowcu wiązanym z długowiecznością. Takie przekazy są świadectwem historii używania grzyba, ale same w sobie nie stanowią dowodu skuteczności medycznej.
Współczesne zainteresowanie wrośniakiem wynika z jego składu. W owocnikach opisywano polisacharydy, kompleksy białkowo-polisacharydowe, związki fenolowe, kwasy tłuszczowe, terpenoidy i inne substancje. Najczęściej omawiane są PSK (polysaccharide-K, Krestin) oraz PSP (polysaccharopeptide).
Jakie właściwości są badane?
W literaturze naukowej i opracowaniach dotyczących wrośniaka pojawiają się następujące kierunki badań i opisywane aktywności biologiczne:
- modulowanie odpowiedzi układu odpornościowego;
- możliwy wpływ na przebieg terapii onkologicznych i tolerancję leczenia;
- aktywność wobec komórek nowotworowych, hamowanie ich namnażania oraz badania nad zmniejszaniem masy guza;
- badania nad procesami związanymi z przerzutowaniem i możliwością ograniczania rozsiewu;
- aktywność przeciwbakteryjna, opisywana m.in. wobec wybranych szczepów bakterii;
- aktywność przeciwwirusowa, badana m.in. w modelach dotyczących wirusów grypy, herpes i HIV;
- aktywność przeciwpierwotniakowa, w tym w badaniach laboratoryjnych dotyczących zarodźców malarii;
- potencjalny wpływ na ciśnienie krwi i gospodarkę glukozową;
- aktywność przeciwzapalna, opisywana także w kontekście dolegliwości reumatycznych, oraz przeciwbólowa;
- badania nad metabolizmem lipidów, gromadzeniem tłuszczu w komórkach i przemianami trójglicerydów w wątrobie;
- aktywność przeciwgrzybicza, w tym w modelach dotyczących drożdżaków z rodzaju Candida; \n
- badania nad wpływem na mechanizmy związane z boreliozą – bez potwierdzenia, że wrośniak leczy boreliozę u ludzi.
PSK i PSP – ważne rozróżnienie
PSK i PSP to określone kompleksy polisacharydowo-białkowe, które były przedmiotem badań. Nie są synonimami każdego wyciągu z wrośniaka. Zawartość związków zależy od szczepu, części grzyba, sposobu uprawy, obróbki i metody ekstrakcji. Domowy wyciąg wodno-alkoholowy nie jest automatycznie równoważny standaryzowanemu preparatowi używanemu w badaniu klinicznym.
Co wiemy z badań klinicznych?
Przegląd Cochrane z 2022 roku objął siedem badań i łącznie 1569 osób z rakiem jelita grubego. Wszystkie badania dotyczyły konkretnego ekstraktu PSK stosowanego jako dodatek do konwencjonalnego leczenia. Autorzy ocenili pewność danych dotyczących działań niepożądanych jako bardzo niską. Odnotowali niskiej pewności dowody na niewielki możliwy efekt dotyczący przeżycia po pięciu latach, ale nie było jasne, czy obserwowane różnice wynikały z ograniczenia skutków ubocznych, a stosowane schematy chemioterapii nie zawsze odpowiadają obecnej praktyce.
W badaniach opisywano m.in. nudności, dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego oraz zmiany w morfologii, w tym neutropenię. W części przypadków trudno było oddzielić wpływ ekstraktu od skutków równolegle stosowanej chemioterapii.
Podwójna ekstrakcja wodno-alkoholowa – metoda opisywana w literaturze i praktyce zielarskiej
Metoda podwójnej ekstrakcji łączy wyciąg wodny i alkoholowy, aby uzyskać różne grupy związków obecnych w owocnikach wrośniaka.
- Przygotowanie surowca. Oczyszczone owocniki suszy się w temperaturze około 50°C. Przed ekstrakcją rozdrabnia się je lub miele.
- Pierwszy etap – wyciąg wodny. Rozdrobniony grzyb zalewa się wodą, pozostawia na około godzinę, a następnie doprowadza do wrzenia. Potem zmniejsza się ogrzewanie i prowadzi długie gotowanie – w opisywanej metodzie minimum cztery godziny.
- Oddzielenie wywaru. Po zakończeniu gotowania płyn odcedza się od pozostałego surowca. W tradycyjnym opisie jest to pierwszy, wodny ekstrakt.
- Drugi etap – ekstrakcja alkoholowa. Pozostały po odcedzeniu surowiec zalewa się alkoholem o stężeniu 70%, umieszcza w szczelnym słoju i odstawia w ciemne miejsce.
- Maceracja. W opisywanej metodzie maceracja trwa osiem tygodni. Słojem codziennie się potrząsa, aby zawartość była mieszana.
- Połączenie ekstraktów. Po ośmiu tygodniach zlewa się nalew alkoholowy. Następnie przygotowuje się kolejny wywar wodny z tego samego surowca, odcedza go i łączy z ekstraktem alkoholowym.
Po połączeniu obu wyciągów otrzymuje się ekstrakt wodno-alkoholowy.
Dawkowanie
W opisach stosowania podaje się ilość od 10 kropli do 10 ml dziennie. Jako dawkę profilaktyczną wymienia się 10–20 kropli, jeden lub dwa razy dziennie.
Co warto zapamiętać?
Wrośniak różnobarwny ma bogaty skład, a szczególne zainteresowanie badaczy budzą polisacharydy PSK i PSP. Jest przedmiotem badań dotyczących układu odpornościowego, metabolizmu i wielu innych procesów biologicznych.
To niezwykły leśny organizm, który warto poznać zarówno od strony mikologicznej, jak i ze względu na bogactwo zawartych w nim związków.
Źródła i literatura
- Jan Oruba, „Trametes versicolor”, 2014.
- Katarzyna Sułkowska-Ziaja, Bożena Muszyńska, Kinga Sałaciak, Alicja Gawalska, „Trametes versicolor jako źródło związków o szerokim spektrum działania i zastosowania”, 2016.
- Cochrane, 2022 – Coriolus versicolor w raku jelita grubego: przegląd badań klinicznych.
- Pilkington i wsp., Cochrane Database of Systematic Reviews, 2022, CD012053.
- Khara Lucius, „The Medicinal Mushroom Trametes versicolor: Reviewing Preclinical and Clinical Evidence”, 2026.
Grzyb, który warto poznać – i dobrze oznaczyć
Wrośniak różnobarwny jest częstym mieszkańcem naszych lasów i świetnym przykładem tego, jak wiele biologicznie aktywnych związków może kryć się w niepozornym organizmie. Jego barwy robią wrażenie, a badania nad PSK i PSP są interesujące. Warto jednak oddzielać tradycję, wyniki laboratoryjne i dane kliniczne – to trzy różne poziomy wiedzy.
Najpierw poznajmy więc grzyb w lesie. Zwróćmy uwagę na jego kształt, strefowanie, pory od spodu i drewno, na którym wyrasta. Dopiero pewna identyfikacja pozwala sensownie rozmawiać o dalszych badaniach nad tym gatunkiem.
Źródła i literatura
- Jan Oruba, „Trametes versicolor”, 2014.
- Katarzyna Sułkowska-Ziaja, Bożena Muszyńska, Kinga Sałaciak, Alicja Gawalska, „Trametes versicolor jako źródło związków o szerokim spektrum działania i zastosowania”, 2016.
- Cochrane – Grzyb Coriolus versicolor w raku jelita grubego (przegląd z 2022 r.).
- National Cancer Institute – Medicinal Mushrooms (PDQ).
- Lasy Państwowe – Grzyby polskich lasów.

