Białoporek brzozowy (Fomitopsis betulina), nazywany również białą hubą brzozową lub pniarkiem brzozowym, to jeden z tych grzybów, obok których większość ludzi przechodzi obojętnie. Tymczasem od dawna interesuje on miłośników naturalnych surowców, zielarzy i badaczy zajmujących się biologicznie aktywnymi związkami pochodzenia grzybowego.
Nie jest to grzyb jadalny w tradycyjnym znaczeniu. Jego potencjał kryje się w składzie chemicznym i sposobie przygotowania. Zawiera między innymi triterpeny, polisacharydy, sterole i związki fenolowe. W badaniach opisywane są jego właściwości przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne, a także aktywność przeciwwirusowa niektórych ekstraktów i wyizolowanych składników.
Co ciekawe, białoporek może być interesującym surowcem zarówno do przygotowywania odwarów wodnych, jak i ekstraktów wodno-etanolowych. To właśnie różnorodność zawartych w nim substancji sprawia, że warto poznać go bliżej.
1. Gdzie rośnie białoporek?
Białoporek brzozowy występuje w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce można go spotkać w wielu lasach, szczególnie tam, gdzie występują brzozy. Jest grzybem związanym z brzozą. Może rozwijać się na drzewach osłabionych, obumierających i martwych, a jego rola w przyrodzie polega między innymi na rozkładaniu drewna.
Owocniki wyrastają bezpośrednio na pniu. Najczęściej mają charakterystyczny półkolisty, poduszeczkowaty kształt. Górna powierzchnia jest biaława, szarawa lub jasnobrązowa, natomiast spodnia część ma białą, porowatą strukturę.
Młody białoporek jest stosunkowo miękki i elastyczny. Z wiekiem staje się coraz twardszy, bardziej łykowaty i trudniejszy w obróbce. Jest gatunkiem szeroko rozpowszechnionym i nieobjętym ochroną gatunkową w Polsce. Warto jednak zbierać go rozsądnie, pozostawiając część owocników w lesie.
2. Jak rozpoznać dobry surowiec?
Najlepszym materiałem do dalszej obróbki są młode, zdrowe owocniki. Zwróć uwagę na kilka cech:
- owocnik powinien być jędrny, bez oznak rozkładu;
- wnętrze powinno być jasne i zwarte;
- unikamy okazów z ciemnymi, brunatnymi plamami, oznakami zagrzybienia i śladami żerowania owadów;
- nie zbieramy grzybów przy ruchliwych drogach, zakładach przemysłowych ani w miejscach narażonych na zanieczyszczenia;
- nie wykorzystujemy starych, mocno zwietrzałych i rozpadających się owocników.
Młody białoporek przypomina konsystencją twardszy ser. To właśnie wtedy można go stosunkowo łatwo pokroić, rozdrobnić lub zetrzeć na tarce.


3. Co kryje się w białoporku?
To najciekawsza część całej historii. Białoporek zawiera wiele grup związków biologicznie aktywnych. Nie odpowiada za jego właściwości jedna magiczna substancja, ale cały zestaw składników, które mogą oddziaływać na różne procesy biologiczne.
Triterpeny
Do najbardziej interesujących składników należą związki terpenowe, między innymi kwasy poliporenowe A, B i C oraz kwas tumulozowy. Triterpeny są badane ze względu na potencjalne działanie przeciwbakteryjne, wpływ na procesy zapalne oraz aktywność antyoksydacyjną. Właśnie ta grupa związków sprawia, że białoporek jest interesującym obiektem badań nad naturalnymi substancjami biologicznie aktywnymi.
Polisacharydy i β-glukany
Drugą ważną grupą są polisacharydy, w tym β-glukany. Są one szczególnie interesujące ze względu na możliwy wpływ na układ odpornościowy. Mogą oddziaływać na aktywność komórek odpornościowych i mechanizmy odpowiedzi immunologicznej. Związki polisacharydowe pozyskuje się przede wszystkim podczas ekstrakcji wodnej.
Związki fenolowe i sterole
Białoporek zawiera także związki fenolowe, którym przypisuje się aktywność antyoksydacyjną. Mogą pomagać w ograniczaniu stresu oksydacyjnego. W owocnikach występują również sterole, między innymi ergosterol, a także kwasy tłuszczowe i inne związki organiczne. Skład może zależeć od wieku owocnika, miejsca wzrostu, warunków środowiskowych i sposobu ekstrakcji.
4. Właściwości białoporka – dlaczego jest tak interesujący?
Działanie przeciwbakteryjne
W ekstraktach z białoporka wykrywano związki, które mogą ograniczać rozwój wybranych bakterii. Wśród badanych drobnoustrojów wymienia się między innymi gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), pałeczkę ropy błękitnej (Pseudomonas aeruginosa) i laseczkę sienną (Bacillus subtilis). Szczególnie interesująca jest obecność piptaminy – związku opisywanego ze względu na aktywność przeciwbakteryjną.
Potencjał przeciwwirusowy
W białoporku znajdują się związki, których aktywność przeciwwirusowa jest przedmiotem badań. Interesujące są zwłaszcza polisacharydy i niektóre związki fenolowe. To jeden z powodów, dla których grzyb ten pojawia się w tradycyjnych recepturach stosowanych w okresie infekcji i osłabienia organizmu.
Działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne
Niektóre składniki białoporka mogą wpływać na procesy związane z odpowiedzią zapalną. Związki fenolowe i inne antyoksydanty mogą pomagać w ograniczaniu stresu oksydacyjnego, czyli nadmiernego gromadzenia reaktywnych form tlenu w organizmie.
Wpływ na układ odpornościowy
Polisacharydy i β-glukany są badane pod kątem ich wpływu na komórki układu immunologicznego. Chodzi o możliwą modulację odpowiedzi immunologicznej, a nie proste „podkręcanie odporności”.
5. Białoporek a grypa, angina i infekcje
W tradycyjnym wykorzystaniu białoporek był stosowany jako surowiec przygotowywany w postaci odwarów i innych przetworów. Jego potencjał przeciwbakteryjny i przeciwwirusowy sprawia, że jest interesującym grzybem w kontekście infekcji. Warto przy tym rozróżnić infekcje wirusowe od bakteryjnych.
Grypa jest chorobą wirusową. Angina może mieć różne przyczyny, w tym zakażenie paciorkowcami. Składniki białoporka są interesujące z punktu widzenia badań nad naturalnymi substancjami biologicznie aktywnymi, ale nie oznacza to, że odwar jest potwierdzonym lekiem na grypę, anginę czy inne infekcje.
6. Białoporek a Helicobacter pylori
Szczególnie interesującym zagadnieniem jest możliwe oddziaływanie białoporka na Helicobacter pylori. To bakteria zasiedlająca błonę śluzową żołądka. Może powodować przewlekłe zapalenie żołądka, nadżerki i wrzody, a długotrwałe zakażenie zwiększa ryzyko raka żołądka.
Białoporek zawiera kilka grup związków, które mogą być interesujące w tym kontekście. Triterpeny, w tym kwasy poliporenowe, wykazują potencjał przeciwbakteryjny. Polisacharydy i β-glukany są badane ze względu na możliwy wpływ na odporność związaną z przewodem pokarmowym. Związki przeciwzapalne i antyoksydacyjne mogą z kolei oddziaływać na procesy związane ze stanem zapalnym i stresem oksydacyjnym.
Połączenie potencjału przeciwbakteryjnego, przeciwzapalnego i antyoksydacyjnego sprawia, że białoporek jest ciekawym surowcem do dalszych badań związanych z H. pylori.
Przeczytaj również: Białoporek brzozowy a Helicobacter pylori
7. Dlaczego sposób przygotowania ma znaczenie?
Białoporek jest twardym grzybem o zwartej strukturze. Samo zalanie go wrzątkiem na kilka minut nie jest tym samym co przygotowanie długiego odwaru. Różne grupy związków wymagają różnych metod pozyskiwania. Polisacharydy są pozyskiwane przede wszystkim przy użyciu wody, natomiast część triterpenów i steroli lepiej rozpuszcza się w alkoholu.
Dlatego stosuje się różne sposoby przygotowania: odwar wodny, ekstrakt alkoholowy oraz ekstrakt wodno-etanolowy, czyli dual extract. Każda z tych metod pozwala uzyskać inny profil składników.
8. Jak przygotować białoporek do wykorzystania?
Najpierw należy oczyścić owocnik z zanieczyszczeń i sprawdzić jego jakość. Młode, miękkie owocniki można pokroić na mniejsze kawałki lub zetrzeć na tarce. Starsze, twardsze egzemplarze najlepiej pokroić w drobną kostkę.
Następnie surowiec suszymy. Po wysuszeniu grzyb można przechowywać w szczelnym pojemniku, w suchym i zacienionym miejscu.
Dlaczego warto go rozdrobnić?
Rozdrobnienie zwiększa powierzchnię kontaktu surowca z wodą lub alkoholem. Dzięki temu rozpuszczalnik ma lepszy dostęp do struktury grzyba, co może poprawić ekstrakcję zawartych w nim składników. Im drobniejszy surowiec, tym łatwiej przygotować z niego odwar lub ekstrakt.
9. Odwar z białoporka – tradycyjny sposób przygotowania
Jednym z popularnych sposobów wykorzystania białoporka jest długotrwałe gotowanie w wodzie. W odróżnieniu od zwykłej herbatki, przygotowanie odwaru pozwala na dłuższy kontakt surowca z gorącą wodą i pozyskiwanie składników rozpuszczalnych w tej frakcji.
Na stronie poświęconej białoporkowi opisujemy recepturę wykorzystującą 30 g suszonego, rozdrobnionego surowca na 500 ml wody. W przepisie surowiec jest wcześniej namaczany, a następnie gotowany na wolnym ogniu przez około dwie godziny.
10. Ekstrakt wodno-etanolowy – dual extract
Odwar wodny i ekstrakt alkoholowy pozyskują różne grupy składników. Woda pozwala wydobywać przede wszystkim związki polarne, w tym część polisacharydów. Etanol może pozyskiwać część związków terpenowych, steroli i innych substancji lepiej rozpuszczalnych w alkoholu.
Połączenie obu frakcji daje ekstrakt wodno-etanolowy, nazywany dual extract. To metoda szczególnie interesująca w przypadku grzybów, których skład obejmuje zarówno związki rozpuszczalne w wodzie, jak i w alkoholu.
Zobacz opis przygotowania ekstraktu wodno-etanolowego.
11. Z czym można łączyć białoporek?
Białoporek można rozpatrywać również jako element szerszych zestawień grzybowych i roślinnych. W tradycyjnych i eksperymentalnych połączeniach spotyka się:
- Białoporek + chaga – połączenie dwóch grzybów zawierających liczne związki biologicznie aktywne.
- Białoporek + soplówka jeżowata – zestawienie interesujące w kontekście przewodu pokarmowego.
- Białoporek + lukrecja – lukrecja jest tradycyjnie wykorzystywana ze względu na właściwości osłonowe.
- Białoporek + prawoślaz – prawoślaz zawiera śluzy roślinne, które tworzą ochronną warstwę na powierzchni błon śluzowych.
Każde z tych połączeń ma inny charakter. Nie należy zakładać, że połączenie kilku surowców automatycznie wzmacnia ich działanie.
12. Białoporek jako opatrunek
Białoporek ma również ciekawą historię zastosowania zewnętrznego. W tradycyjnym wykorzystaniu świeże owocniki były stosowane jako materiał przykładany do ran. Zainteresowanie takim zastosowaniem wiąże się z opisywanymi właściwościami antyseptycznymi i przeciwkrwotocznymi. Współcześnie jest to również interesujący kierunek badań nad naturalnymi materiałami pochodzenia grzybowego.
13. Najważniejsze informacje w pigułce
- Nazwa łacińska: Fomitopsis betulina.
- Nazwy zwyczajowe: białoporek brzozowy, biała huba brzozowa, pniarek brzozowy.
- Rośnie na brzozach, zarówno żywych, jak i martwych.
- Jest szeroko rozpowszechniony i nie jest objęty ochroną gatunkową w Polsce.
- Młode owocniki są miękkie, starsze stają się twarde i łykowate.
- Zawiera triterpeny, polisacharydy, β-glukany, sterole i związki fenolowe.
- W badaniach opisywane są właściwości przeciwbakteryjne, przeciwzapalne i antyoksydacyjne.
- Interesującym kierunkiem badań jest jego potencjał przeciwwirusowy.
- Można przygotowywać z niego odwar wodny, ekstrakt alkoholowy i dual extract.
- Rozdrobnienie surowca ułatwia pozyskiwanie zawartych w nim składników.
Na zakończenie
Białoporek brzozowy to jeden z najbardziej interesujących grzybów nadrzewnych występujących w naszych lasach. Niepozorny, często pomijany, a jednocześnie zawierający bogaty zestaw związków biologicznie aktywnych.
Jego potencjał nie ogranicza się do jednej właściwości. To połączenie triterpenów, polisacharydów, steroli i związków fenolowych sprawia, że naukowcy wciąż przyglądają się temu gatunkowi.
Warto go poznać, nauczyć się rozpoznawać, prawidłowo zbierać i odpowiednio przygotowywać. Bo zanim jakiś leśny surowiec trafi do słoika, warto najpierw wiedzieć, co właściwie znaleźliśmy i jak wydobyć z niego to, co najciekawsze.
Białoporek – grzyb z brzozy, któremu zdecydowanie warto poświęcić uwagę.
← Wróć do bloga Leśnego Pola
